Page images
PDF
[ocr errors]

Quem tibi longævo serum Lavinia conjux
Educet sylvis regem, regumque parentem :
Unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.
Proximus ille Procas, Trojanæ gloria gentis,
Et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet
Sylvius Æneas, pariter pietate vel armis
Egregius, si unquam regnandam acceperit Albam.
Qui juvenes quantas ostentant, aspice, vires !
At, qui umbrata gerunt civili tempora quercu,

[ocr errors]

regem et patrem regum: a quo familia nostra regnabit Albæ Longa. Hic vicinus huic, est Procas, honor Trojanæ nationis. Deinde Capys : et Numitor : et Æneas Sylvius, qui referet te nomine ; æqualiter illustris armis et pietate, si tandem aliquando accipiat regendam Albam. Qui juvenes vide quantum præ se ferant robur ! At qui habent caput cinctum corona civili quercica; hi condent tibi in montibus

postumia Franc., inepte. Piget in his morari.—764. servam Rom.—765. Educit Medic. Educet in s. alter Hamb. et Goth. tert., idem cum pr. parentum. -766. nostrum longu tres Heins.-767. Procax aliquot apud Burm., indocte. Etiam Proca legitur.-768. reddat Rom. pr. Moret. et pr. Hamb.—769. Versus in altero Mentelii a pr. m. aberat : et cum supra v. 403 idem fere occurrat : Troius Æneas pietate insignis et armis, suspicari aliquem posse ait Burm., an hic versus h. 1. ab aliena manu accesserit; et salvo sensu eum abesse posse. Mihi abesse non posse videtur ; quorsum enim Egregius referatur ? vel h. 1. conjunctivum est, ut et alibi, et ne fraus fiat lectori, pariter additum. ut armis Goth. sec., sed ex vel sæpe ut factum.--771. juvenis Medic. ostentent Ven. ostendant Priscianus et Zulich. a m. pr. Interpungit Wakefield : Qui juvenes ! quantas vires !-772, Legebatur Atque umbrata gerunt civili tempora quercu. Hi tibi N. Ita hoc versu nihil potest esse jejunius. Atqui Aldd. pr., mutatum in tertia a Naugerio in Atque. Atqui inter codd. Reg., et sic legendum monet Fabric. At qui divulsis syllabis vett. edd., quas Pier. et Cerda sequuntur cum D. Heins., ut jungatur versus cum seqq. At qui gerunt

quercu, Hi tibi. Præferam id saltem vulgatæ rationi. v. Nota. Omnes tamen Codd. Pier. et Heins. Atque, quod pari modo jejune positum offenbebat nos supra iv, 261. Porro gerit a pr. m. Medic. gerant Moret. sec. et

NOTÆ cælo cum Diis genitalibus ævum mus quartus, Æneas Sylvius tertius, Ducit;' et Æschyli testimonio qui juxta Livium. in Tragoedia Septem ad Thebas, vocat 770 Si unquam, &c.] Æneas Sylvius Deos dapoßlovs, longevos. De Lavinia, fraude tutoris regno spoliatus, non Latini filia, Æn. vii. 52. De Alba, nisi anno ætatis secundo et quinquaÆn. VIII. 42.

gesimo.regnum adeptus, illud tamen 767 Proximus ille Procas, &c.] Qui annis uno et triginta tenuit. proximus tunc in Elysio apparebat ; 772 Civili. ... quercu] Corona civinon qui proximus erat Sylvio suc- ca, e quercu vel ilice, quia alenda cessurus : fuit enim Procas inter Al- hominum vitæ glandes olim in usu banos reges ordine tantum decimus fuerant, ideo iis dabatur, qui in pugna tertius, Capys septimus, Numitor deci, civem servaverant, simulque occi,

Hi tibi Nomentum, et Gabios, urbemque Fidenam,
Hi Collatinas imponent montibus arces,
* Laude pudicitiæ celebres, addentque superbos *
Pometios, Castrumque Inui, Bolamque, Coramque.
Hæc tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terræ.
Quin et avo comitem sese Mavortius addet

[ocr errors]

Nomentum, et Gabios, et urbem Fidenam ; hi arces Collatinas, Pometiam, et Castrum Inui, et Bolam, et Coram. Hæc nomina tunc dabuntur illis, jam sunt terre absque nomine. Quin etiam Romulus Martius, quem pariet mater Ilia ex stirpe

Parrhas. tegunt Bigot.-773. Numentum duo apud Burm., unus Numantum. Porro primam in Fidena, quam exquisite dixit pro Fidenis ex Gr. Bidhun, a Virgilio corripi, quæ ab Horatio aliisque producatur, notatum a Grammaticis est.-774. Hinc Erf. mentibus Goth. tert. moenibus Rottend. tert, et Exc. Burm. imponunt pr. Moret.-- 775. Cur hic versus non ejectus sit ab Heinsio, mirari licet. Occurrit in nullo codice nec in edd. vett., et illatus esse dicitur a D. L. Fabricio Lampugnano I. C. V. Mediolanensi. Nunc, ne versuum numerus deminutus turbas faciat, minore cum incommodo in sede maneto, sed notatus.--776. Pometios correxerunt jam Pier. et Fabric. Vulgo vitiose Pomerios. In Goth. tert. Pometicos. Mox aberratur varie : castrumque Nini.

Borumque. Volamq. Bulamq. Coramg. Corasq.-777. nec sunt alter Menag., male. *s. n. gentes Medic. a m. pr., et sic Colot., quod probat Heins., equidem improbandum censeo vel maxime. Nam, primum terræ docte poëtis ponuntur, ubi vulgaris oratio gentes postulat; tum ne gentes quiden recte h. I. dicerentur ; non enim populi sed urbes enarratæ fuerunt, et bis bene respondent terræ, quibus aliquando imponentur.-778. Muvertius Witt. sese addet,

NOTÆ derant hostem, nec e loco deturbati l’Aufente palude; urbs fuit Volscorum, fuerant. Hic iis assignatur Albanis, nunc deleta. Castrum Inui, oppidulum qui ad civium tutelam varias urbes Rutulorum in littore Tyrrheni maris, Italiæ condiderant murisve cinx- nunc dirutum: ei dicatum Deo, qui erant : quorum nomina non indicat, Græcis Pan, Latinis Faunus, Fatuus, utpote obscura aut incerta. Nomen et Inuus sive Incubus dictus est, ab tum, nunc Lamentano, milliaribus duo- ineundo; quod animalia passim iniret. decim Roma dissitum, ad septentrio- Bola vel Bolæ, oppidum Æquorum, nem. Gabii, urbs inter Romam ac circa Præneste, ad orientem Ronæ, Præneste media, decem circiter mil. quod jam Plinii tempore sine vesliaribus utrimque distans, ad orien- tigiis interierat. Cora, nunc castel. tem: nunc omnino diruta, juxta di- lum nomen antiquum retinens, urbs versorium publicum cui nomen est Volscorum, non longe a Pometia. l'Osteria. Fidena vel Fidena, quinque Has autem urbes nt Latio ascribat milliaribus Roma dissita, ad septen- Virgilius, Latium sumit non prout trionem, nunc Castel Giubileo. Col- erat antiquis illis temporibus, sed latia, non multo remotior, ad orientem, prout deinceps fuit; cum huic etiam nunc ne vestigiis quidem superstes. Æqui, Hernici, Volsci, et parte aliqua Pometia Suessa, cujus ager Pometius, Sabini annumerati sunt. Pometinus, et Pomptinus dictus est; 778 Avo comitem, &c.] Numitori, vicinæque paludes Pomptinæ, nunc Procæ filio, per- Ainulium fratrem

Romulus; Assăraci quem sanguinis Ilia mater
Educet. Viden' ut geminæ stant vertice cristæ,
Et pater ipse suo Superum jam signat honore?
En, hujus, nate, auspiciis illa inclyta Roma
Imperium terris, animos æquabit Olympo,
Septemque una sibi muro circumdabit arces,

Assaraci, adjiciet se socium avo. Videsne, ut duæ criste surgant ex ejus capite, et ut pater Deorum jam insigniat eum suo splendore ? Ecce, o fili, famosa illa Roma hujus ductu æquabit dominationem suam terris, et animos.cælo; et una cinget sibi muro septem montes. Fortunata sobole civium: qualis mater Berecynthia vehitur

ut nunc legitur, erit : una cum ipso in vitam prodibit, suo scilicet tempore. Sed melius puto legi : addit; una cum patre incedebat anima Romuli. cf. 754. 755 et inf. 864. Et est ed. Ven., quæ hoc exhibeat. Transpositi porro versus 778 et 777 in Goth. pr. et tert.-780. 781 stent multi codd. et edd., quod recte deseruit Pier. et mox signet. Scilicet ut consecutio temporum servetur. At vid. Var. Lect. lib. 1, 706. honorem Menag. pr. insignat Rom. -782. nata sc. Roma, a Romulo condita, malit Burmannus; scilicet ut vul. gari orationi propior sit poëta ? Etsi verum est, non aliter verba accipi posse. Non enim Romuli auspiciis Roma æquarit imperium terris-sed Roma quæ erat auspiciis ejus condita. Ergo hujus auspiciis non dictum est, ut, si alicujus auspiciis bellum geri dicitur; sed auspicia h. 1. siint exordia urbis, initia : per hæc prima initia urbis et fundamenta a Romulo jacta. Eadem, quam memorabamus, varietas in versu Enniano: his nata auspiciis illa inclyta Roma, quod aliis En hujus nate ausp. apud Serv. ad vii, 678, ubi v. Burm.--783. annos conj. Heumannus; nempe quia æterna Roma dicta. Sed parum snave est illud : annos æquare Olympo, ut ne nisi cum ipso cælo pereat. famamque melius Jo. Schrader. At animos celsos et Diis virtute pares habere, qua ad cælum educant nomen, generosa res est. animosque Witt. æquabit Mentel. a m. pr. In Servii nota subjungitur ad hunc versum: De hoc autem loco et Trogus et Probus quærunt. Quid illud fuerit, quod quærerent, non assequor. Trogus autem esse videtur Pompeius historiarum Philippicarum conditor, quem in Virgilium, cujus fere æqualis fuisse debet, commentatum esse, nulla aliunde est suspicio. Laudatur quidem Trogus a Servio ad Æn. III, 108. iv, 37, sed ex historiis. Forte leg. Hyginus.784. circumdedit alter Hamb.--786. Phr.

[ocr errors]

regnis pulso, addet se ultorem nepos tur, quod quidam volunt. Romulus; Martis filius, et sliæ, Nu- 781 Pater ipse, &c.] Vel Mars pater mitoris filiæ. Æn. 1. 278. De Assaraco, Romuli, qui eum sui Superumque hoavo Anchisa, a quo per Albanos reges noris participem facit. Vel potius oriebatur Ilia, Æn. 1. 288.

Jupiter pater Superorum, qui eum suo • 780 Gemina stant vertice cristæ] honore insignit. Indicat Romuli morCristæ, jubæ sunt equinæ, plumæ ver- tem : qui, vel fulmine ictus, vel a sicolores, galearum cono imposita, a suis discerptus, inter Deos postea gallorum cristis ita propter similitu- relatus esse creditus est. De Roma dinem dictæ. Æn. III. 468. Gemine, ab eo condita, Æn. 1. 278. 280. De ad majorem ornatum, non ut gemini septem Romæ montibus, Ge. 11. 535. fratres Remus Romulusque significen

[ocr errors]

Felix prole virum : qualis Berecynthia mater
Invehitur curru Phrygias turrita per urbes,
Læta Deum partu, centum complexa nepotes,
Omnes coelicolas, omnes supera alta tenentes.
Huc geminas nunc flecte acies; hanc aspice gentem,
Romanosque tuos. Hic Cæsar, et omnis Iuli
Progenies, magnum cæli ventura sub axem.
Hic vir, hic est, tibi quem promitti sæpius audis,
Augustus Cæsar, Divi genus: aurea condet
Sæcula qui rursus Latio, regnata per arva
Saturno quondam; super et Garamantas et Indos

[ocr errors]

curru per urbes Phrygias, coronata turribus, gaudens prole Deorum, amplexa centum nepotes, omnes incolas cæli, omnes obtinentes spatia alta et superiora. Huc, huc obverte geminos oculos : cerne hanc nationem, et Romanos tuos. Hic est Cæsar, et omnis proles Iuli, exitura sub magnum axem cæli. Hic est ille vir, quem sæpe audis promitti tibi, Augustus Cæsar, filius Deorum: qui instaurabit iterum aurea sæcula per Latium, per loca olim gubernata a Saturno: et propagabit imperium ultra Garamantas atque Indos: sita est illa terra ultra sidera, ultra iter Solis et

itura Zulich.—789. huc flecte Ge. Fabricius malebat et Cerda, ut repetitione excitetur animus. Sed constantem librorum lectionem revocavit Heinsius ; nisi quod modo ft. qu. Moret. Mox respice Hugen.—792. ibi Menag. pr. quem promitti sibi sec. Moret.--793. Divi g.ex librorum consensu, ex numis et marmoribus copiose firmarunt Ge. Fabric. Pier, et Heins. Quid solennius illo : Cæsar Augustus Divi f. Nonnulli vulgg. edd. et codd. Divum genus. condit duo ap. Burm.—794. quæ ap. Lactant. 1, 13. r. per annos Rom. regnataque parvo Goth, tert., utrumque lapsu, qui lusum habet.-795. Garamentes male

NOTÆ 785 Berecynthia mater] Cybele, ma- plaria habent; quia Anchisa, Ænea, et ter Jovis et complurium Deorum: per hos Dardano et Jove genitus. quæ pro terra sumitur, unde turritam Divi genus, appellatio ipsa Octaviani : gerit coronam. Berecynthia dicta est qui in numis et marmoribus, ex quo a Berecyntho castello Phrygiæ ad tempore Julium Cæsarem, suum ex Sagarim fluvium, vel monte ejusdem adoptione patrem, in Deos retulerat, Phrygiæ ad amnem Marsyam, ubi se Divi filium nuncupabat, quod coninsigniter colebatur. De ea, ejusque tigit anno u. c. 712. ut notavimus cultu in Phrygia, Æn. II. 111.

Ecl. v. 64. De aureo sæculo, Saturno, 790 Cæsar, et omnis Iuli, &c.] De et Latio, Ecl. iv. 6. Notatque pacem Julio Cæsare, quem hic indicat, Ecl. ubique constitutam, anno . c. 725. v. De Iulo, gentis Juliæ capite, Æn. de qua Æn. 1. 295. 1. 271.

795 Garamantas et Indos] Vel in793 Augustus Cæsar, &c.] Octavi. tellige veros Iudos, Asiæ populos, de anus Julii sororis nepos, ut diximus, quibus Ge. 1. 57. et Garamantas, inÆn. v. 569. Augusti nomine donatus, terioris Africæ populos, de quibus anno u. c. 727. Divum genus, alia exem: Æn, IV. 198. Testatur enim Sueta

Proferet imperium; jacet extra sidera tellus,
Extra anni Solisque vias, ubi colifer Atlas
Axem humero torquet stellis ardentibus aptum.
Hujus in adventum jam nunc et Caspia regna
Responsis horrent Divum, et Mæotia tellus,

800

anni, ubi Atlas cælifer versat humeris cælum confixum stellis ardentibus. In ejus expectatione jam nunc et regna Caspia, et terra Mæotica, trepidant ob oracula Deo

scribitur. Garamantidas Indos pr. Hamburg., item male.-796. Profert alter Hamb. a m. pr. Perferet duo Burin.--797. extra annos Franc., non male. Lucifer Montalb. a m. pr. Altans Rom.-798. humeris pr. Hamb.—799. in adventum ex Rom. et aliis jam Pierius approbavit lectori, et secundum eum Heins. e Medic. et aliis ; vulgg, in adventu. Cujus in adventu ed. Ven.—800.

NOTÆ nius c. 21. Indorum reges, Augusti qui vocantur hic sidera, nec multum fama permotos, ejus amicitiam quæ ex iisdem spatiis excurrunt. De zona, sissse. Quod ex Eusebii chronico tropicis, fc. Ge. 1. 233. 238. 240. De accidisse colligitur anno u. c. 728. At Africa, Ecl. 1. 65. vero, cum eos ipse bello adeo non 797 Cælifer Atlas, &c.] Atlas, mons domuerit, ut ne lacessiverit quidem; quidem est Africæ septentrionalis, de malim Indos de Æthiopibus intimæ quo, Æn. iv. 247. Sed cum veteres Africæ populis intelligere, de quibus interiorem ac meridionalem Africam Ecl. x. 68. Hos enim appellatos fuisse parum cognoscerent, isque mons A. Indos a veteribus ostendimus, Ge. I. fricæ sit maximus et longa serie pro171. et Ge. IV. 287. Africæ vero ductus ; montes harúm regionum ompartes fere omnes tum cognitæ, ab nes Atlantis propaginem putabant ; Augusto domitæ sunt ; sive per se, ut omnes earundem populos Æthiocum Ægyptum devicta Cleopatra in pum nomine complectebantur, Æn. provinciam redegit, anno u. c. 724. IV. 480. Axem aptum stellis, explicuisive per Autronium, qui ejus auspiciis mus ibidem, 482. de Africa triumphavit, arno u.c. 725. 799 Caspia regna] Asiam intelligit, et alios deinceps.

ubi Caspium est mare, nunc Mer de 796 Jacet extra sidera tellus, &c.] Bacu, de Sala: et circa illud ad sepDescribit eandem Africam : quæ ita tentrionem Sarmathæ et Scythæ, zonæ torridæ subjecta est ; ut ultra ad meridiem Parthorum imperium, tropicum Cancri ad septentrionem, ad occidentem Armeni. Cum Parextra tropicum Capricorni ad meri. this qnid egerit, vidimus Ge. iv. diem excurrat: quæ ultima pars, etsi 561. non circumlustrata fuerat a veteribus, 800 Mæotia tellus) Septentrionales tamen conjecturis nota esse poterat. significat Europæ populos, ubi Mæotis Hoc zonæ torridæ spatium vocat palus, nunc Mar Bianco, circa quam poëta Solis et anni vias : quia Solis an- minores Tartari : quæ tamen loca ab nuus in cælo cursus iisdem tropicis Augusto tentata non liquet; sed fedefinitur : neque Solis duntaxat; dere tantum adjuncta. sed et reliquorum sex planetarum,

« PreviousContinue »